Obrona konieczna, a odpowiedzialność karna

Czym jest obrona konieczna?

Obrona konieczna to nic innego jak przeciwstawienie się bezprawnemu atakowi na chronione prawem dobra. Jest to okoliczność, która powoduje, że działania podjęte w jej granicach nie są bezprawne i nie grozi za nie odpowiedzialność karna. Każde działanie podjęte w obronie koniecznej jest legalne. Natomiast przekroczenie granic obrony koniecznej, choć już nielegalne, to nie musi pociągać za sobą odpowiedzialności karnej lub może ją złagodzić – jeśli było usprawiedliwione.

Co mówi kodeks?

Obronę konieczną w kodeksie karnym reguluje przepis art. 25, a jej definicja znajduje się w jego § 1:

Nie popełnia przestępstwa, kto w obronie koniecznej odpiera bezpośredni, bezprawny zamach na jakiekolwiek dobro chronione prawem.

Oznacza to, że:

• Broniąc się możemy dopuścić się zachowań, które normalnie są zabronione prawem, np. uderzyć innego człowieka i działanie takie nie jest przestępstwem.
• Bronić możemy każdego dobra chronionego prawem, zarówno własnego, jak i cudzego.
• Bronić można dóbr indywidualnych, jak np. życie i zdrowie oraz dóbr prawnych zbiorowych, np. chronionego prawem stanu środowiska naturalnego.
• W ramach obrony koniecznej można bronić dobra chronionego przez różne gałęzie prawa, nie tylko przez prawo karne (np. obrona władania lokalem art. z 343¹ k.c.).
• Obrona konieczna przysługuje przed zamachem, a więc działaniem innego człowieka (obronę przed zwierzęciem reguluje stan wyższej konieczności z art. 26 k.k.).
• Zamach musi być bezprawny – obrona konieczna nie przysługuje wobec działań podejmowanych na podstawie prawa. Nie jest zatem możliwa „obrona konieczna przed obroną konieczną” ani przed uprawnionym stosowaniem środków przymusu przez organy państwowe.
• Zamach musi być bezpośredni, czyli zagrożenie musi być realne i aktualne, obrona może być podjęta dopiero wtedy, gdy atak już trwa albo jego rozpoczęcie jest nieuchronne.
• Obrona musi zmierzać wyłącznie do odparcia zamachu – działania podejmowane po zaprzestaniu ataku na dobro chronione czy próby samodzielnego ukarania sprawcy, nie mieszczą się w granicach obrony koniecznej.
• Działanie w celu odparcia zamachu oznacza również konieczność dostosowania sposobu i intensywności obrony do okoliczności tak, aby nie wykraczały poza granice niezbędne do odparcia zamachu – obrona konieczna nie powinna być „strzelaniem z armaty do wróbli”.

Czym jest zamach?

Zamach to dynamiczne działanie człowieka, zmierzające do zaatakowania kogoś lub czegoś. Użycie przez ustawodawcę tego pojęcia podkreśla, że obrona konieczna, jest działaniem sytuacyjnym – „tu i teraz”. Ma ona być reakcją na materializujący się atak na dobro prawne, nie zaś działaniem wyprzedzającym.

W rozumieniu kodeksowym przez zamach należy rozumieć nie tylko zachowania intencjonalne – zamachem jest także przypadkowe, nieostrożne lub niedbałe działanie innej osoby, które stwarza zagrożenie dla dobra chronionego prawem, choćby w sposób nieumyślny. Obroną konieczną jest również odpieranie zamachu ze strony osoby niepoczytalnej – zamach nie musi być zawiniony. Co istotne, wbrew intuicji językowej „zamachem” może być również zaniechanie. Jeśli prawo nakazuje osobie, by w danej sytuacji podjęła określone działanie, to ich niepodjęcie może stanowić atak na dobro prawne i uzasadniać obronę konieczną (np. przymuszenie dróżnika do zamknięcia rogatek).

Czym jest bezpośredniość zamachu?

Bezpośredniość zamachu oznacza sytuację, w której dobro prawne jest bezpośrednio zagrożone. Na gruncie dotychczasowego orzecznictwa sądów, wyraźnie odróżnia się bezpośredni zamach, od bezpośredniego zagrożenia zamachem, które obrony koniecznej nie uzasadnia. Nawet bezpośrednie zagrożenie zamachem (np. kierowanie gróźb i okazywanie niebezpiecznego narzędzia), jeszcze nie uzasadnia działań obronnych. Bezpośredni zamach nastąpi dopiero w chwili, gdy napastnik zamierzy się do zadania ciosu, zbliży się z zapaloną zapalniczką do rozlanej cieczy łatwopalnej itp.

W praktyce może być to trudne do rozróżnienia – granica pomiędzy bezpośrednim zagrożeniem zamachem, a rozpoczęciem zamachu często bywa niejednoznaczna, a jej przekroczenie następuje w ułamku sekundy.  Jednak praktyka orzecznicza pokazuje, że kwestia ta jest skrupulatnie badana przez sądy. Dlatego zwraca uwagę stanowisko Sądu Najwyższego, który w roku 2025 przyjął stanowisko bardziej liberalne: „Bezpośredniość zagrożenia wchodzi w grę (…) wówczas, gdy istnieje wysoki stopień prawdopodobieństwa, że zagrożone atakiem dobro zostanie zaatakowane natychmiast, w najbliższej chwili. (…) obrona konieczna obejmuje nie tylko odpieranie zamachu w fazie jego realizacji, ale nawet stadium obiektywnie zaistniałego bezpośredniego zagrożenia zamachem, jak również w wypadku jego nieuchronności, o ile nie zostanie podjęta natychmiastowa akcja obronna.” Podjęcie obrony koniecznej przedwcześnie, zanim dojdzie do bezpośredniego zamachu, jak też jej kontynuowanie po ustaniu zamachu (np. gdy sprawca przerwał atak i zaczął uciekać) stanowi przekroczenie jej granic i nazywane jest „ekscesem ekstensywnym”.

Czym jest współmierność?

Współmierność oznacza, że sposób i nasilenie obrony mają być adekwatne do rodzaju i intensywności ataku. Nie oznacza to, że pomiędzy napastnikiem, a broniącym się ma panować „równość broni”. Skuteczna obrona musi być podjęta w sposób skuteczny, czyli zapewniający przewagę nad napastnikiem. Użycie „większej siły” niż napastnik jest dozwolone, nie może być jednak niepotrzebnie nadmierne, np. obrona przed naruszeniem nietykalności cielesnej, nie może być prowadzona przy użyciu siły, środków i sposobów, które byłyby uzasadnione w obronie życia i zdrowia. Nie korzysta bowiem z ochrony prawa używanie siły oczywiście nadmiernej, czyli „eksces intensywny”.

Jest to realny problem, ponieważ w sytuacji dynamicznej, krótkotrwałej i obarczonej silnym stresem, często nie jest możliwe ustalenie do jakiego skutku zmierza napastnik. Wymiar sprawiedliwości podchodzi zaś z wnikliwością do każdego przypadku godzenia w życie i zdrowie napastnika – sytuacje takie zawsze są drobiazgowo badane pod kątem współmierności obrony koniecznej. Dotyczy to zwłaszcza wykorzystania w obronie koniecznej tzw. „narzędzi niebezpiecznych”, zaś w wypadku broni palnej akceptacja jej użycia w tym celu jest wciąż zjawiskiem rzadkim.

Masz wątpliwości, czy w Twojej sprawie doszło do działania w granicach obrony koniecznej?
Skontaktuj się z naszą kancelarią! Przeanalizujemy sytuację i pomożemy ocenić możliwe konsekwencje prawne.

Sebastian Zieleziński 
Kancelaria Sitnik | sitnik.pl